Entre 1977 e 1979, a 'Xunta de Viciños do Condado' editou oito números do periódico anticaciquil A Voz do Condado, um órgao de expressom que adquiriu grande releváncia na zona. Na 'Xunta' trabalhavam muitas das pessoas que hoje continuam na SCD Condado, durante umha época de intensa actividade social na comarca.

Contexto histórico-social

A Voz do Condado editou oito números entre 1.977 e 1.979, nunha época de convulsión social en que boa parte da poboación demandaba cambios radicais con respecto ao rexime franquista que estaba a agonizar. Morto o ditador e embarcado o Estado no proceso constitucional, a necesidade e a urxencia de transformacións sociais e políticas era un síntoma da poboación do Condado, segundo nos contan persoas que participaron no proxecto xornalístico. Eran anos de xestación de colectivos culturais, asociacións viciñais ou de montes, e tamén anos de resistencia e de represión, como mostra a loita das Encrobas contra a central térmica ou a dos mariscadores de Baldaio pola protección dos areais. Neste contexto de emerxencia política en Galiza nace A Voz do Condado, como altofalante popular e anticaciquil, como apoio teórico e axitativo do movimento social da comarca, e sobre todo, para enfrentar o Plano de Ordenación Territorial que ameazaba os recursos naturais da zona.

O Condado é unha pequena comarca do sur da provincia de Pontevedra, lindante con Portugal. Se ben no mapa oficial de comarcas comprende os concellos de Mondariz, Mondariz-Balneario, Ponteareas, Salvaterra e As Neves, para A Voz do Condado e diferentes colectivos, tamén abrangue as terras de Salceda de Caselas (oficialmente comarca de Vigo), Arbo, Crecente, O Covelo e A Caniza (oficialmente Paradanta). Na época da publicación do xornal, contaba cuns 30.000 habitantes, cunha economía centrada no agro, especialmente o viño, a gandería e a pesca. Unha poboación con altos índices de pobreza, subdesenvolvida industrialmente e centrada no sector primario.

O Plano de Ordenación Territorial foi o detonante que motivou a fundación da Xunta de Veciños do Condado, un colectivo amplo e plural, con ducias de persoas de todas as parroquias, que nacía para defender os dereitos da poboación. Coa Xunta nacía A Voz do Condado, como órgao de expresión. O Plano de Ordenación comprendía un encoro no río Uma, celulosas en Lira, Batalláns e Uma; as graveiras no río Tea; o Salto do Sela, e repoboacións masivas de eucaliptos en Salvaterra, Ponteareas, as Neves e Mondariz, entre outras medidas dirixidas polos alcaldes locais e os seus aliados, especialmente o de Ponteareas, José Castro, presunto líder dun proxecto do que ía saír beneficiado.

A Xunta de Veciños canalizou a oposición popular a este Plano. En 21 días, realizaron 48 mesas informativas en todas as parroquias da área para explicar o proxecto de Castro. Xunto con A Voz, o boca a boca, os folletos e outras formas de propaganda, a comarca foi tomando conciencia contra esta agresión, segundo califica o xornal. Desta maneira, en Ponteareas manifestábanse ilegalmente entre 1.500 e 2.000 persoas, a maior manifestación do Condado desde a II República. Logo da batalla contra o Plano de Ordenación, A Voz continuou a editarse con periodicidade irregular, mais atendendo a diferentes cuestións na liña trazada desde o primeiro número.

O Condado non contaba con comunicación local xornalística. As únicas informacións que chegaban no papel correspondían á prensa do rexime ou semellantes, que informaban de Madrid, Vigo ou Santiago, mais non das súas vilas. Na Voz do Condado recibían información parroquia a parroquia, datos ocultos sobre os caciques, información das medidas dos gobernos locais e dos cambios que adoptaba o poder central. Unha información interpretada desde unha óptica radicalmente oposta á da prensa oficial, polo que contou cunha acollida sen precedente que asombrou mesmo ás persoas que editaban a publicación. A xente quería recibir información e informar sobre o que coñecía no día a día. Miles de exemplares eran demandados polos Veciños, que esgotaban número a número a tirada da Voz.

O núcleo fundador do xornal partiu dun grupo de persoas mozas de Salvaterra, que desde 1.973 viñan traballando coa Sociedade Cultural e Deportiva, entidade que fundaron e que contou cunha ampla actividade de dinamización socio-cultural, con especial incidencia na normalización linguística: todo o material editado foi sempre en galego.

Eran un grupo de arredor de 14 persoas, de ideoloxía independentista e de esquerda radical, que tiveron o seu apoxeo entre 1.976 e 1.979. A maior parte deles integrouse posteriormente en Galicia Ceibe (OLN), como Independentes do Condado, despois Galiza Ceive. Nas primeiras eleccións municipais, obtiñan 3 concelleiros en Salvaterra pola candidatura Independentes por Galiza. Participaron tamén na organización da Festa do Viño do Condado e nas eleccións ás cámaras agrarias, con relativo éxito.

Detrás da Xunta de Veciños e da Voz do Condado estaba un grupo amplo e heteroxéneo de persoas. Entre elas destacan o grupo mozo de Salvaterra do Miño, axentes sociais e culturais das diferentes parroquias, comunidades de montes, persoas de idade que viviran a II República e a guerra civil e colectivos de afectados polo Plano de Ordenación Territorial. A Xunta era o aglutinante, o motor de denuncia e mobilización que conseguiu importantes logros ao longo da súa breve pero intensa actividade. Entre as victorias, a paralización dos proxectos centrais do Plano de Ordenación: freouse a extracción do árido do río Tea por parte das graveiras, impediuse a execución do Salto do Sela cando xa tiña habido expropiacións e as obras estaban para comezar, paráronse algunhas plantacións de eucaliptos e impedíuse a construcción de celulosas. E, sobre todo, activouse un movemento popular na comarca que fixo ver aos Veciños que podían participar politicamente e esixir o respeto aos seus dereitos.

A Voz do Condado foi un proxecto ambicioso que supuña grandes custes e riscos. A obtención de información partía dos propios veciños afectados ou de testemuñas, do tecido asociativo existente, de persoas que traballaban na administración, ou ben de caciques con ánimo de vinganza, como sinalan no xornal. A publicación clandestina tiña que imprimirse en rotativas alegais de Vigo ou ben en Portugal, cambiando o lugar de impresión progresivamente por seguridade e en base ás posibilidades de cada momento. E a distribución facíase mediante o man a man, en lugares onde se aglomerase o maior número posíbel de persoas: tele-clubes, estadios de fútbol, romarías... Ademais, había enlaces en cada vila que vendían os exemplares, e distribuidores do xornal facían rutas de reparto con coches para dar cobertura á totalidade do territorio comarcal.
Este traballo supuña numerosos riscos polos contidos rupturistas da Voz do Condado, en época preconstitucional e nos primeiros meses de vixencia da Carta Magna. Na distribución dun número, a Garda Civil, alertada por un delator, detivo catro distribuidores da Voz nun campo de fútbol, que pasaron 24 horas no cuartel e foron postos a disposición xudicial. Persoas vinculadas á publicación recibiron o acoso e a persecución de elementos próximos a Castro e mantiveron enfrentamentos con graveiros.

O proxecto xornalístico rematou en outubro de 1.979, paralelo á disolución da Xunta de Veciños. Entre as causas, a división da Xunta entre o sector fundacional e persoas que vían na nova época constitucional o teito das súas aspiracións. Ademais, o grupo de Salvaterra conseguiu tres concelleiros nas primeiras eleccións, co que adaptaron a loita ao novo marco. Logo disto, centraron o seu traballo na Sociedade Cultural e Deportiva do Condado, que se mantén activa a día de hoxe.

outubro 1977 - Abril 1978

A Voz do Condado na súa etapa inicial

A Voz do Condado, o órgano de expresión da Xunta de Veciños desta mesma comarca pontevedresa, nace no mes de outubro de 1977 como un medio de información concibido para denunciar o caciquismo e responder ás demandas que existían dunha prensa “ceibe e popular”.

A aparición na escena sociopolítica do Condado da devandita Xunta de Veciños estivo motivada polo grande rexeitamento que espertou entre a cidadanía a aplicación do Plano Territorial de Ordenación do Condado. Esta asociación veciñal canalizou as protestas populares contra este proxecto de ordenación do territorio.

Tal e como se relata nunha columna de opinión da portada do primeiro número, o novo movemento veciñal, de carácter asembleario e profundamente avanzado para a época, veuse na obriga de potenciar medios de comunicación alternativos, constituíndo mesas informativas, elaborando cartaces nas parroquias e, posteriormente, editando o presente periódico. Como consecuencia da campaña anterior, a Xunta de Veciños logrou convocar en Ponteareas a perto de dúas mil persoas contra a aprobación do mencionado plano, nunha mobilización sen precedentes naqueles anos. Deste acontecemento nutriuse A Voz do Condado na súa primeira páxina.

A estructura do periódico non é ríxida, isto é, as diferentes seccións non teñen un espacio fixo e inalterábel ao longo dos diferentes exemplares analizados ( os catro números comprendidos entre outubro de 1977 e abril de 1978). Non obstante, todos posúen un editorial, reportaxes en relación co Plano de Ordenación do Condado, monográficos sobre caciques da comarca, especiais sobre a saúde, informacións parroquiais ou sobre outras loitas populares na Galiza, notas necrolóxicas, etc.

Os editoriais
Os primeiros editoriais de A Voz do Condado encabezáronse coa lenda “Unha voz popular e ceibe”. Este lema xa deixaba entrever a liña política do presente periódico. Creado como o órgano de expresión da Xunta de Veciños do Condado, este medio autoproclámase “popular, ceibe, aberto e suprapartidario”. Na liña amosada polas organizacións nacionalistas de esquerda con tendencias rupturistas como a UPG ou o Partido Galego do Proletariado, a Voz do Condado sostén que non existiu unha verdadeira transición política no Estado español e que a Galiza da época aínda estaba presa polo medo. Así mesmo, o periódico denuncia o terrorismo de estado e a violencia perpetrada por grupos parapoliciais contra a clase obreira en liñas tan duras como as seguintes: “cando as liberdades populares siguen a ser pisoteadas, cando as pistolas ou as bombas non paran de matar xente traballadora, (...) cando os caciques que gobernan a bisbarra seguen botándonos á emigración, saen no televexo pra decir co que comemos, comémolo gracias a eles, agora ..., agora xa temos “democracia”. Por outra banda, o carácter nacionalista da publicación queda perfectamente marcado cando se afirma que o periódico é “ceibe como ten que ser Galicia nunha data non moi lonxana”.

O segundo editorial faise eco da grande transcendencia que tivo o primeiro exemplar de A Voz do Condado na comarca. Para o editorialista, a saída á luz deste medio orixinou unha grande expectación entre a cidadanía, mesmo ata tal punto que a tiraxe inicial de 1.500 exemplares ficou curta, polo que incluso a revenda se chegou a cotizar a prezos moi altos.

No eido estrictamente político, desde este editorial asegúrase que a aparición do periódico na vida pública da bisbarra ocasionou innumerábeis reaccións entre os veciños. As máis airadas, obviamente, entre os sectores reaccionarios que, incluso, chegaron a proferir ameazas de morte contra os responsábeis da publicación. No caso oposto, desde A Voz do Condado sostense que a difusión dos desfalcos, cacicadas e demais corruptelas protagonizados polo gobernantes da zona motivou a reflexión dalgúns arrepentidos, tal e como se manifesta nas seguintes frases: “Abandono da nave caciquil por parte dalgúns colaboradores (...)Cando as ratas abandonan o barco é que hai perigo de naufraxio”.

O medio asocia as causas destas reaccións coa publicación “daquilo que todas as persoas sabían individualmente”. Mais, a pesar dos pulos do periódico por hixienizar a vida política e social do Condado, o panorama da comarca segue a ser considerado desolador. O caciquismo, as redes clientelares o a “sociedade dos favores” seguen a presidir a xestión das administracións públicas. No parágrafo co que se conclúe este editorial, asevérase que o “sistema está desfasado” e que “no últimos corenta anos gobernaron os das comilonas, i é ben sabido que co estómago cheo non se pode pensar. Así nos foi ...”.

O terceiro editorial comeza solicitando desculpas ás familias dos caciques denunciados nas súas páxinas. Desde o periódico puntualízase que estas críticas non son do seu agrado, mais son necesarias para espertar a conciencia democrática da poboación. Nun ton realmente conciliador, o editorialista fai un chamamento a que os responsábeis destas irregularidades entoen un “mea culpa” e reconsideren as súas accións. Por outra banda, na Voz do Condado seguen a reclamarse melloras nos sistemas sanitario, educativo, agropecuario e forestal da comarca.

A etapa inicial de A Voz do Condado conclúe cun editorial moi contundente que culpa ao Gran Capitalismo” dos grandes males que asolan o noso país. Mediante o emprego dunha retórica profundamente esquerdista, o medio asegura que está a desempeñar unha loita “revolucionaria” e que o seu labor será “recoñecido como unha obra social de grande importancia”. Seguindo nesta liña combativa, tamén se acusa aos grandes capitalistas der ser “os donos das fábricas de armas, os que inventan guerras pra gañar diñeiro, corrompendo á humanidade”. Esta reflexión, desgraciadamente, é perfectamente aplicábel aos nosos tempos.

O Plano Territorial de Ordenación do Condado
A intención da Mancomunidade de Municipios do Condado, presidida por José Castro, ata hai ben pouco alcalde de Ponteareas, de aplicar este plano de ordenación do territorio causou unha enorme indignación entre a veciñanza da bisbarra. A Voz do Condado, na súa función de voceiro da Xunta de Veciños da comarca, dedicou varios especiais a combater este proxecto. As críticas a este plano materializáronse en varias reportaxes aparecidas nas primeiras edicións da publicación.

No primeiro número, procédese á explicación das consecuencias nefastas que, para a comarca, suporá a aplicación deste plano. Nun detallado relatorio dos puntos dos que consta o proxecto, A Voz do Condado interpreta que, coa súa aprobación, a bisbarra pontevedresa encherase de industrias contaminantes, nomeadamente de celulosas.

Outro dos cabalos de batalla son as restriccións que proxecto prevé sobre as construccións no rural, en clara oposición á permisividade que suporá para a especulación nas áreas urbanas.

A xestión e propiedade das augas dos ríos, regatos e lagoas é outro dos aspectos que preocupa seriamente á Voz do Condado. Segundo a opinión do medio, estas pasarán a ser empregadas con fins industriais, en detrimento do regadío das leiras dos labregos.

O periódico, tal como se desprende das súas reportaxes, é partidario dun crecemento sostíbel da comarca, no que exista unha perfecta harmonía entre o medio rural é o urbano para, así, evolucionar cara un proceso integrador “que tivera como norte a creación de postos de traballo”.

Nos sucesivos números, faise fincapé nos altos custes económicos do devandito plano, sen que neste se teña prevista a construcción de novos centros educativos e sanitarios.

Os monográficos sobre caciques
Todos os exemplares da etapa inicial do medio encabézanse cun especial sobre os caciques máis salientábeis da escena política da comarca pontevedresa. O máis extenso é o primeiro, dedicado á persoa de José Castro, alcalde de Ponteareas ata hai poucos anos.

Todos os políticos tratados nesta sección teñen moitos puntos en común, o seu pasado franquista. Son continuas as análises retrospectivas destes personaxes, nas que se matizan aqueles acontecementos das súas vidas nas que estiveron inmersos en asuntos escabrosos e turbios.

No que atinxe á figura de Castro, destácase a súa nula formación académica, así como as súas andainas pola Falanxe e polos sindicatos verticais fascistas. As ansias de poder son outro trazo que define a estes políticos. De novo no caso de José Castro, relátanse polo miúdo as liortas fratricidas que se produciron no seo do réxime franquista e as que tivo que someterse este político para gabear na escala de poder.

Dentro desta sección, chama a atención do lector o ton cáustico co que ao redactor define a Castro e á súa maneira de proceder ao referirse aos “da súa calaña” ou ao falar do político coma un “don nadie”.

No seguintes números os personaxes a analizar son os alcaldes de Salceda de Caselas e de Salvaterra do Miño. En ambos casos, as historias delatan numerosos exemplos de tráfico de influencias, trato de favor, caciquismo, vinganzas persoais, estafas e un longo etcétera.

O cuarto número, o do mes de abril de 1978, ao coincidir a súa publicación co proceso previo á constitución da autonomía na Galiza, dedícase a presente sección á persoa de Antonio Rosón, o que fora presidente da pre-autonomía galega.

Tal como acontecera cos anteriores políticos tratados, realízase un pormenorizado estudio da evolución vital de Rosón: de fascista responsábel de innumerábeis “paseos” durante a Guerra Civil a alto funcionario do réxime franquista; xa na década dos setenta, á demócrata reconvertido.

Outras seccións fixas
A Voz do Condado, a pesar de ser un medio de comunicación comarcal, ten nas súas páxinas interiores unha sección dedicada por completo ás loitas populares do resto da Galiza. Este aspecto diferencia a este periódico doutros locais, pois posúe unha clara vocación nacional.

Os temas abordados, por certo, gozan dunha especial significación hoxe en día. Analízanse problemas tan actuais como a construcción de encoros que estragan a riqueza dos nosos ríos, as protestas dos gandeiros polo mísero prezo do leite que lles impoñen as empresas, as demandas dos pataqueiros da Limia para que desaparezan os intermediarios na comercialización do producto, malestar entre as poboacións por onde vai transcorrer unha autoestrada. Botando unha ollada cara este período histórico, hai concretamente vintecinco anos, chego á conclusión de que o país moi pouco avanzou nestes anos.

No tocante á información parroquial, son constantes os artigos nos que A Voz do Condado canaliza as queixas dos veciños en relación co mal funcionamento das infraestructuras, dos transportes ou da carencia de centros educativos e de saúde dignos, aspectos aos que o medio lles concede unha especial importancia, mesmo ata o extremo de concederlles dous especiais no periódico.

As reportaxes históricas tamén están presentes ao longo dos catro números analizados do periódico, nomeadamente as que se remiten a pasaxes brutais da Guerra Civil, como a destruccións de casas do pobo ou o exilio de persoeiros republicanos da comarca, como o que fora alcalde de Salvaterra durante a Segunda República, Manuel Mariño.

A información estatal unicamente está presente nun artigo satírico sobre unha conferencia no clube Siglo XXI de Madrid, na que coincidiron Manuel Fraga e Santiago Carrillo, e que leva por título a expresiva frase de “Fraga e Carrillo usam a mesma braga”.

De A Voz do Condado cómpre salientar o ton combativo que adquiren os seus editoriais, os seus monográficos sobre os caciques ou os seus especiais sobre mencionado plano de ordenación do territorio. Para enfatizar o enfoque militante da publicación, engadíronse nas súas páxinas poemas patrióticos e, mesmo, as estrofas do himno nacional.

Xullo 1978 – Outubro 1979

A Voz do Condado na súa fase final

Os catro derradeiros números editados d’A Voz do Condado continúan as liñas de forza argumentais xa comentadas respecto da primeira xeira do periódico. Se cadra o exemplar número cinco, correspondente ao mes de xullo de 1978, adoece dunha desorde –ningunha información comeza e remata na mesma páxina, valéndose da fórmula “pasa a...”- que en datas posteriores se vai emendando progresivamente. Tamén é de salientar o número 7, editado contra o Nadal dese mesmo ano e que coincide coa votación da constitución española do seis de decembro. A Xunta de Veciños do Condado decidiu daquela adicarlle un especial do seu voceiro a catro páxinas ao fasto promovido polo Estado español.

Os números 5 e 6 d’A Voz do Condado ocupan oito páxinas incluíndo capa e contracapa, é dicir, dous pregues de papel xornal. O xa mentado especial verbo da constitución, o número 7, redúcese a catro páxinas con información exclusivamente de ámeto estatal. Para o derradeiro número d’A Voz do Condado, as páxinas medran ata acadar a ducia –tres pregues-. Neste exemplar, o 8, aprézase un meirnade esforzo no intre de ordenar e xerarquizar as informacións. Tres seccións semellan dominar os contidos, so as denominacións INFORMACIÓN CULTURAL –xa presente con anterioridade-, INFORMACIÓN PARROQUIAL –a sección máis constante do periódico- e INFORMACIÓN LABORAL –a novidade absoluta deste derradeiro número-.

Amais, n’A Voz do Condado 8 públicanse por primeira volta reportaxes monotemáticas a dobre plana: “Dilema encol da Agrupación Escolar da zoa sur” e “As loitas parroquiales pola recuperación dos montes comúns”, nas páxinas catro e cinco e seis e sete, respectivamente. No derradeiro número do periódico local que se definía na cabeceira como “voceiro da Xunta de Veciños do Condado” existe sen dúbida o propósito de consolidar unha institución de comunicación local, de base e para a base. Se cadra xa se busca unha meirande adaptación aos xéneros clásicos do xornalismo burgués.

Editoriais
O habitual editorial non falta en ningún dos catro números que pechan a andaina d’A Voz do Condado. É a única sección presente en todos os exemplares editados do periódico do Condado. Os contidos dos editoriais cínxense á ideoloxía da agrupación política que abeira a publicación: a esquerda nacionalista ou o nacionalismo de esquerdas. Deste xeito, no editorial do número 5, co título “Euscadizar Salvaterra”, o xornlaista que escribe critica con dureza a presencia dunha Garda Civil que se excede na represión. “Guardia Civil, metralleta en man en nome dunha democracia que soio está na publicidade de quen desde España goberna Galicia”. Denúnciase como as forzas armadas estatais obrigaron a un cativo e entregar un exemplar d’A Voz do Condado so a ameaza física dun tiro.

Para o seguinte número, o editorial do voceiro da Xunta de Veciños do Condado ataca as condicións impostas polo Mercado Común Europeo –do que o estado español aínda non formaba parte- aos pesqueiros galegos. “Pra poder pescar (240 licencias) nas augas do Mercado Común, hai que lle mercar carne conxelada ao proprio Mercado Común”. Segundo o editorialista, “a isto chámallese roubar, é colonizar”. Remata o artigo advertindo do perigo de se “topar de emigrante no Zaire” se non se pon remedio á situación. No mes de aprobación da constitución española, decembro do 78, A Voz do Condado saiu á rúa cun especial verbo do texto legal importado dende Madrid. O editorial comeza cun relato a xeito de enumeración do fervente tempo sociohistórico que estaba a vivir Galiza e o resto do Estado: a demisión do deputado nas Cortes centrais pola esquerda vasca, Francisco Letamendía, os obreiros mortos na construcción, a polución nas rías galegas, a condena dun militante da Xunta veciñal logo dun xuízo promovido polo alcalde de Ponteareas, José Castro, o peche patronal de Corfi, etcétera. De seguido, o editorialista expón as razóns que levan á Xunta de Veciños do Condado, a través do seu voceiro impreso, a pedir a abstención no referendo da constitución. Nas derradeiras liñas do artigo chámanse para fóra dunha legalidade imposta.

O editorial que abre o derradeiro número d’A Voz do Condado referencia un intento de apropiamento da cabeceira por outra formación política allea á Xunta de Veciños. O editorialista acusa á Organización de Liberación Nacional, que despois asociarase con Galicia Ceibe, de imprimir un pretendido número 8 d’A Voz do Condado. Fai un chamado á unidade dos nacionalistas para que non torne “a lonxana imaxen de nacionalistas a hostias no medio das rúas ou dentro das manifestacións”.

Información parroquial
Agás, por razóns obvias, no número 7 –é un especial verbo da constitución- d’A Voz do Condado, nos outros tres exemplares analizados do periódico a única sección fixa constitúea INFORMACIÓN PARROQUIAL. Valéndose dunha reivindicación histórica do pensamento nacionalista galego –a parroquia como lugar de decisión política-, os xornalistas recollen toda caste de noticias referentes á bisbarra. Novidades laborais ou políticas, unha pioneiras reclamacións ecoloxistas, preocupacións labregas –mais sempre de matiz político-, calquera información é susceptíbel de se colocar só o tituliño co topónimo da parroquia correspondente.

Escola de saúde labrega
Esta curiosa sección aparece nos números cinco e seis d’A Voz do Condado. Instrúe, en teoría, ao campesiñado lector do periódico respecto dos seus dereitos sanitarios e mesmo de primeiros auxilios básicos e precisos para os obreiros do campo. Tamén, no exemplar 6, advírtese do perigo da meninxite como enfermidade case epidémica daquela.

Escarnio
So este título pódense agrupar os relatos en verso consoante das falcatruadas do poder que aparecen publicados nos números 5, 6 e 7 d’A Voz do Condado. De nidia xínea popular, os “poemas” reflicten o estado de ánimo da redacción do periódico verbo da Xunta de Galicia, da “patria ceibe” ou da propia constitución –no citado número 7-. Por veces, as rimas levan sinatura, mais adoita tratarse dun seudónimo (Xoan Garcia de Guillade). No caso concreto da “Pandeirada contra a Constitución”, a sinatura reza COMITES CONTRA A CONSTITUCIÓN.

Á parte dos contidos axuntados so as seccións arriba descritas, A Voz do Condado publicaba e facíase eco doutras informacións de riscos comarcais, nacionais ou estatais. O estado da sanidade no concello de Crecente ou a festa do viño do Condado; a problemática dos “axuntamentos” ou as visitas do rei e do presidente a China e máis a Cuba, as máis variadas temáticas atopan oco nas páxinas do voceiro da Xunta de Veciños do Condado –sempre dende un punto de vista político, político en sentido amplo-. Territorialmente, das informacións non adscritas á seccións normais, trece son de ámbito comarcal, dezaseis nacionais e sete estatais –a meirande parte no especial constitución número sete-. Non cómpre esquecer que as novas nacionais tratan asuntos que rematan por influír directa e decisivamente na bisbarra, por exemplo, todo o referente ás Asociacións de Pais de Alumnos publicado no número seis. Os perfís individualizados de caciques da bisbarra perderon peso nesta segunda xeira –xeira non en senso estricto, os catro derradeiros exemplares editados- da publicación e apenas se dan no número cinco: “Jorge Freijanes, moneco dos caciques”.

Conclusións

- No periódico editado pola Xunta de Veciños do Condado deuse un verdadeiro proceso de comunicación local. Sen intermediarios empresariais de ningún tipo nin publicidade, A Voz do Condado foi o primeiro medio de comunicación centrado na bisbarra do Condado exclusivamente. Careceu de competencia durante a súa existencia e unicamente achou un continuador, logo de pechar en 1.979, na experiencia d’A Peneira –o periódico local en lingua galega decano do país-.

- A Voz do Condado seguiu un modelo de prensa por veces de agit-prop. Acarouse ao pensamento marxista-leninista de prensa militante ao servicio das clases populares como ferramenta de liberación social e nacional. Oposto á idea liberal dos medios como contrapoder, A Voz do Condado aparece e desaparece coa formación política de raizame asemblearia aberta, nacionalista e esquerdista que lle outorga abeiro, a Xunta de Veciños do Condado. De feito, cando afundiu o proxecto, os impulsores comprobaron que a viabilidade político editorial do voceiro durou o que a incerteza preelectoral na nación. Co asentamento dunhas opcións políticas e o esvaecemento doutras, A Voz do Condado debeu pechar as portas.

- En coherencia absoluta coa idea dos fundadores de traballar con, por e para o pobo -na acepción menos mesiánica da palabra-, o periódico empregou en todo intre a lingua maioritaria do país e da bisbarra, o galego, como vehículo. Eis o proceso de normalización lingüística, daquela en vías, que A Voz do Condado comezou por conta e risco propios nun contexto rural sempre e aínda remiso a mirar o seu idioma escrito.

- Elaborado por xornalistas non profesionais, A Voz do Condado resultou un periódico nacido da base e para a base, escrito, editado e vendido polos membros da Xunta de Veciños. O afastamento do modelo da prensa de referencia ou a redacción elaborada por persoas sen formación xornalística son factores que non restan valor á iniciativa dos veciños do Condado. A carencia de coñecementos da disciplina periodística viuse suplida pola vontade rexeneracionista e democratizadora da vida sociopolítica da comarca que posuía a Xunta promotora do xornal. Os seus membros convertíanse en xornalistas, transmisores da realidade social que coñecían. Cada veciño era unha fonte, un cómplice, o que convertía A Voz no principal vehículo das reivindicacións populares.

- O ton militante e combativo que definía o xornal foi contrarrestado en ocasións cun enfoque conciliador e constructivo para facilitar a comprensión do público. Pomos por caso o feito de pedir desculpas no terceiro editorial “á familia dos criticados”. No artigo, sinalan que “é a única maneira de acabar coas súas herencias caciciquiles” e chaman aos poderes locais a rectificar o seu proceder. De non facelo, A Voz do Condado mantería unha “postura implacable”, sen perdoarlle “a ninguén” e facendo públicas “as súas fechorías”.

- O déficit de publicacións independentes que había na época motivou que a irrupción de A Voz do Condado ocasionase reaccións inmediatas entre as súas audiencias. Por un lado de sorpresa e de agrado, e por outro de reaccións verdadeiramente hostís, como ameazas de morte aos redactores por parte dos sectores máis retrógrados. A Voz contaba con poder político de seu, capaz de incidir no día a día da comarca e de mobilizar á cidadanía, como aconteceu en Ponteareas contra o Plan de Ordenación.

- A Voz do Condado non se limita á crítica das vellas estructuras caciquís. Fronte ao Plan de Ordenación, lanza propostas para o desenvolvemento sostíbel da comarca; fai públicos os dereitos da comunidade sobre os seus montes ou sobre a propiedade das augas; plantexan modelos de saúde pública e universal; propoñen centros de ensino básico para cada parroquia de forma equitativa para evitar o centralismo de Ponteareas e atenden tamén á memoria histórica da comarca desde a II República.

- As persoas que ergueron o xornal mantiñan posicións polítcas moi definidas, e moitos deles estaban organizados. Pese a este feito, A Voz do Condado pretendeu desde o comezo manter a independencia e ser un medio popular. O editorial do primeiro número define o xornal como “unha publicación popular, aberta a todos e suprapartidaria”. No último número, o editorial céntrase na crítica a un membro da Xunta e de Galicia Ceibe (OLN) que editou pola súa conta un exemplar do xornal. Non asumen o número como propio e indican: “¿Que é o que se trata de facer?, ¿destruír a Xunta de Veciños?, ¿dar a imaxen dunha escisión na Xunta?, ¿facer creer, ilusoriamente, que a Xunta de Veciños está a ser dirixida pola OLN?, ¿utilizar a Voz ao servicio dunha ORGANIZACIÓN, ou mellor dito, mini-orgaización?”. Os membros do núcleo impulsor do xornal eran xa daquela membros de Galicia Ceibe. A pesar deste factor, endurecen a crítica e esfórzanse por deixar claro que A Voz do Condado non é o órgano de expresión de ningún grupo político.

Entrevista a Manolo Soto

Manuel Soto Martínez participou en todos os números da Voz do Condado como redactor, distribuidor e membro da Xunta de Veciños, da que foi fundador. Foi tamén membro fundador da Sociedade Cultural e Deportiva do Condado, entidade da que hoxe é presidente.

Como nace a Xunta de Veciños do Condado?
Nace como un movimento anticaciquil. Esta é unha zona de grandes caciques. Os primeiros pasos representan unha loita ecoloxista importante, porque estaban a esnaquizar a terra entre as graveiras, a construcción de áridos e o famoso Salto de Sela... Toda aquela política do Plano de Ordenación do Condado que estaba na mente de Pepe Castro e compañía, tivo como resposta a creación dunha Xunta de Veciños, clandestina, que recollía unha serie de xente que compartía a idea de que había que combatir aquel plano de ordenación, que levaba implícita unha repoboación de eucaliptos por toda a zona e a implantación dunha celulosa en Leirado. Desta maneira nace a Xunta de Veciños, en 1977. Nese mesmo ano comeza a editarse A Voz do Condado, como medio para chegar á xente, á marxe de que se fixeran unha serie de mesas informativas por todas as parroquias. Mais a Voz foi o instrumento co que mellor chegamos á poboación.

Como facíades para imprimila?
Era unha publicación clandestina, polo que resultaba moi difícil imprimila. Primeiro imprimiuse en dúas imprentas clandestinas en Vigo, algún número imprimiuse en Portugal.

E para distribuíla?
A distribución centrábase no man a man, mesmo se distribuía nos campos de fútbol, nos tele-clubes, etc. Facíanse camiños de reparto: nun coche, tres ou catro persoas, con cen números, levándoa polas parroquias: de Crecente a Salceda, e de Mondariz a Ponteareas e a Salvaterra.

Como recibía a xente o voso xornal?
No primeiro número tiramos uns oitocentos exemplares, e rematamos tirando cinco mil e pico. Esgotábasenos. A acollida foi inmellorable. En cada número crecía a tirada e cada número esgotábase. Hoxe é moi difícil encontrar unha colección completa da Voz do Condado. Aparece algunha, pero moi reservada.

Que perfil tiña a xente que traballaba na Voz?
Moi variado. Desde xente moi xoven a xente moi curtida. Mesmo xente de bastante idade, xubilados. Destacamos a colaboración do alcalde Mariño, o último alcalde da República en Salvaterra, que tivo que fuxir para Sudamérica e que colaborou no seu regreso coa Voz do Condado. De feito unha Voz fala del e dos seus anos de alcalde en Salvaterra. Colaboraba dando información e datos de tempos máis remotos. Había unha variedade moi grande de colaboradores.

Como conseguíades as informacións reservadas?
A maior parte da información conseguíase co boa a boca. O que contaba a xente, o que a xente sabía... E como na Xunta de Veciños había xente de case todas as parroquias, que estaba nalgunhas asociacións de Veciños, de montes, culturais... de todo ese amalgama que estaba a pulular naquel momento. E daí extraíase a información. É certo que algunha información puntual chegaba directamente redactada polos propios informadores, e só había que plasmala no periódico.

Había algún director ou coordenador?
Non había un director concreto, pero si había un grupo de Salvaterra que xa levaba traballando desde 1973 coa Sociedade Cultural e Deportiva do Condado, bastante afín, con ideas independentistas naquela altura e que foi dalgunha forma o dinamizador dese proxecto. Aínda que tamén é certo que colaborou xente de fora, de Galiza Ceive, como Manolo Pousada ou como Luís Soto, que estivo por aquí, como Alonso Fontán, ou mesmo Ferrín nalgunha ocasión.

Cales son os maiores logros que podes destacar da Voz?
O nacimento da Voz surxíu como combate ao plano de ordenación, e conseguiuse botar abaixo este plano. Tamén se conseguiu parar as graveiras, a extracción do árido do río. Hoxe están no monte. E tamén se paralizou o Salto do Sela, cando xa se compraran terrenos e xa se daba por feito dun momento a outro. Pensamos que se aportou un gran de area para levar adiante proxectos.

E as dificultades?
Tivemos mesmo detidos. Na distribución dun número sofremos catro detidos. A Garda Civil recibiu un aviso cando estaban a repartir a Voz nun campo de fútbol e detivo catro compañeiros, que foron levados ao xuíz de garda. Este abriu un expediente que ao final foi sobreseído, mais os colegas pasaron vintecatro horas no cuartelillo. Houbo moitas dificultades: enfrentamentos cos graveiros, con xente de Castro que perseguiu a distribuidores en coches por Ponteareas con idea de mallalos, etc.

Tiñades competencia naquela altura? Xornais da zona?
Non, daquela non había nada máis que Pueblo, Faro de Vigo... eran os anos da chamada transición e daquela non había máis maneiras de conseguir información que a prensa oficial.

Que aconteceu no número no que denunciades o roubo da cabeceira?
A raíz do número 7, a Voz botou un tempo sen saír, aínda que a Xunta de Veciños seguía funcionando, porque había dificultades para editala e botamos uns meses sen o xornal. Este tempo aproveitouno alguén da Xunta de Veciños, que logo nos abandonaría, para editar unha Voz do Condado, case persoalmente, e distribuila na romaría da Franqueira, cunha glosa á virxe e cousas polo estilo, polo que non tivemos máis remedio que no seguinte número da Voz, criticalo. O que moveu os fíos foi unha persoa en concreto, parece ser que cun par de colegas máis... Considerámolo unha intromisión, apropiarse dunha cabeceira dun xornal que lle pertencía á Xunta, non a el nin a ninguén máis.

Esta persoa era membro de Galiza Ceive?
Si, era militante naquela altura. Había máis xente de Galiza Ceive, e xente de Galiza Ceive que non colaborou na Voz do Condado. Tamén algunha xente que si participabamos, xente de Salvaterra, algunha de Ponteareas e de Vigo, apoiando fortemente a loita contra o plano de ordenación. Quen fixo iso foi un elemento de Galiza Ceive, que aos poucos días deixou de selo, e que con dous colegas, un de Santiago de Oliveira e outro de por alí, sacaron este número non sei para que. Glosándolle á Virxe da Franqueira e facendo un panexírico que non tiña nada que ver coa traxectoria que viña levando a Voz.

Por que deixou de editarse a Voz do Condado?
Acabou como acabou a Xunta de Veciños. Porque as cousas se foron diluíndo, problemas concretos acoplaron moita xente e diluíse a dinámica que levábamos. Tamén porque houbo unhas eleccións democráticas, que anque non cambiaran moito nos alcaldes ou nos concellos, había unha certa representación e algunha xente consideraba isto garantía suficiente, co que se foi apartando da Xunta. Ficou un grupo reducido que seguíu co Festival da Poesia, coa Sociedade Cultural... como acontece con todas estas cousas, algunhas van pasando a mellor vida.

Trabalho realizado para Comunicaçom Local, do curso de Ciências da Comunicaçom da Universidade de Santiago (USC). Elaborado por Antón Álvarez Sanz, Carlos Barros Gonçalves e Daniel Salgado Garcia, no ano 2002/2003.

Os exemplares d'A Voz do Condado formam parte do fundo hemerográfico
da Faculdade de Ciências da Comunicaçom da USC.